Eksplozja elektrowni jądrowej w Czarnobylu w 1986 roku spowodowała wyrzucenie ogromnych ilości materiału radioaktywnego w powietrze. W ciągu następnych minut około 530 tys. „likwidatorów” – pracowników operacji ratowniczych i strażaków, zaczęło gaszenie pożarów i sprzątanie toksycznego bałaganu. Ile kosztowało ich wykonanie tej pracy?

Zdaniem Światowej Organizacji Zdrowia likwidatorzy, którzy pracowali podczas usuwania skutków wybuchu w elektrowni atomowej w Czarnobylu w latach 1987–1990, byli narażeni na wysokie poziomy promieniowania, średnio około 120 milisiwertów (mSv). To ponad tysiąc razy więcej niż podczas typowego zdjęcia rentgenowskiego klatki piersiowej, które dostarcza 0,1 mSv promieniowania. Co więcej, niektóre z pierwszych osób przybywających na miejsce katastrofy, były narażone na astronomicznie wyższe poziomy promieniowania.

infoplanet zdrowy organizm promieniowanie jak w czarnobylu choroba popromienna

Co dzieje się z ludzkim ciałem, gdy jest narażone na tak wysokie poziomy promieniowania? Jak wyjaśnia dr Lewis Nelson, przewodniczący medycyny ratunkowej w Rutgers New Jersey Medical School, to jak „wejście do gigantycznego, potężnego urządzenia do robienia zdjęć rentgenowskich”. W tym przypadku, większość promieniowania była dodatkowo bardziej szkodliwa niż promieniowanie rentgenowskie, zwane promieniami gamma, ponieważ gdy przechodzi przez ciało, ulega jonizacji. Oznacza to, że usuwa elektrony z atomów w cząsteczkach ciała, niszcząc wiązania chemiczne i uszkadzając tkanki. Ponadto bardzo wysoki poziom promieniowania jonizującego powoduje chorobę popromienną.

W Czarnobylu po pracach związanych z usuwaniem skutków wybuchu elektrowni atomowej choroba popromienna rozwinęła się u 134 likwidatorów, a 28 z nich zmarło. Według Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) ludzie ci byli narażeni na poziom promieniowania od 8 tys. do 16 tys. mSv, co daje równowartość od 80 tys. do 160 tys. prześwietleń klatki piersiowej.

– Choroba radiacyjna objawia się głównie w przewodzie pokarmowym i szpiku kostnym. W obszarach tych mają miejsce szybkie podziały komórek, co oznacza, że DNA nie jest – jak w innych miejscach – ciasno zwinięte, ale rozplecione, aby można je było skopiować. To równocześnie sprawia, że obszar ten jest bardziej podatny na promieniowanie. Z tego też powody radioterapia działa na komórki nowotworowe, które również szybko się dzielą – wyjaśnia dr Nelson.

infoplanet zdrowy organizm promieniowanie jak w czarnobylu promieniowanie

W ciągu kilku godzin od ekspozycji u osób z chorobą popromienną pojawiają się objawy, takie jak biegunka i wymioty. Gdy komórki nie mogą właściwie się podzielić, błona śluzowa lub wyściółka tkanki przewodu pokarmowego również ulegają rozkładowi, uwalniając do krwiobiegu komórki i bakterie, które żyją w jelitach – w tym w stolcu. Jednak ponieważ promieniowanie powstrzymuje szpik kostny przed wytwarzaniem białych krwinek zwalczających infekcje, organizm nie radzi sobie z jej rozwojem. Ludzie cierpiący na chorobę popromienną mają zatem osłabiony układ odpornościowy i często umierają z powodu zatrucia krwi lub posocznicy w ciągu kilku dni.

Wysokie poziomy promieniowania mogą również powodować oparzenia i pęcherze na skórze, które pojawiają się w minutach do kilku godzin po ekspozycji i wyglądają jak oparzenie słoneczne. Podczas gdy objawy i oparzenia przewodu pokarmowego występują niemal natychmiast po kilku godzinach od ekspozycji na promieniowanie, szpik kostny przeżywa przez kilka dni. Oznacza to, że istnieje okres utajenia, kiedy osobie może się wydawać, że jest poprawa, zanim przejawią się objawy sepsy.

Według Światowej Organizacji Zdrowia ludzie, którzy przeżyli chorobę popromienną z Czarnobyla, potrzebowali lat, aby wyzdrowieć, a wielu z nich do dziś ma zaćmę, ponieważ promieniowanie uszkodziło soczewki oka. W Czarnobylu radioaktywne cząstki, takie jak cez-137, zostały wyrzucone w powietrze, niesione przez wiatr, a następnie spadły z powrotem w okoliczne tereny, zanieczyszczając uprawy, grunty i wodę, a także wchodząc w kontakt ze skórą, przez usta i nos. Dlatego u znacznej części osób ocalałych konsekwencją było podwyższone ryzyko zachorowania na raka. Dane na temat tego ryzyka są trudne do oszacowania, ale wskazują, że 270 tys. osób na terenie Ukrainy, Rosji i Białorusi bez wybuchu nie zachorowałyby na nowotwory.

infoplanet zdrowy organizm promieniowanie jak w czarnobylu

W wielu przypadkach wystąpił głównie rak tarczycy, bezpośrednio spowodowany przez radioaktywne cząstki jodu-131 uwolnione przez eksplozję. Zostały one zaabsorbowane przez tarczycę, która potrzebuje jodu, aby wytworzyć hormony regulujące metabolizm. Jednak jeśli nie ma wystarczającej ilości zdrowego, nieradioaktywnego jodu znajdującego się w wielu produktach, wchłania radioaktywny jod. Dlatego w serialu HBO „Czarnobyl” ludzie biorą pigułki jodowe. Wypełniają one zapotrzebowanie na jod w tarczycy i zapobiegają absorpcji radioaktywnych cząstek.